Sandžak, Tutin, Crkvine, Gluhavica, Smoluća… Smolućka pećina jedan je od najznačajnih arheoloških i paleontoloških lokaliteta na području Sandžaka

Sandžak, Tutin, Crkvine, Gluhavica, Smoluća: Crkvine su ratarsko-stočarsko naselje u Sandžaku, u tutinskoj opštini. Prema popisu iz 2011. u selu je živelo 80 stanovnika.

Pretpostavlja se da su u rimsko i tursko doba u carstvu bile smeštene topionice i kovačnice.

Naziv Crkvine nastao je po crkvinama koje se nalaze u tom kraju. Crkvine znače bogomolje, zaseoci, katuni, sredina, mehane, gostionice…

Područje opštine Tutin predstavlja orginalan prirodni ambijent, s brojnim izvornim dragocenostima. Pored atraktivnog kanjona Ibar, unikatne planinske Površi ponor, planinslo-šumskog kompleksa Mojstir, prekrasnih pejzaža Mokre gore i njenih nepreglednih šuma, na području opštine Tutin prisutni su brojni kraški oblici reljefa i jedinstveni biljni i životinjski svijet.

Moj Sandžaku, neka si mi ponosan

Prvi put Tutin se pominje u Gluhavičkoj povelji, 28 maja 1396. godine, kojom Gluhavički kadija upozorava dubrovačkog kneza da njegovi trgovci prolaze ovim područjem i tu plaćaju carinu, što ukazuje da je u to vreme ovaj kraj u administrativnom pogledu bio posebna oblast.

Za ime Tutin vezane su berojne legende a jedna od njih kaže da je poslednja ilirska kraljica Teuta imala svoj dvorac na brdu iznad grada, pa je i sam grad po njoj dobio ime Tutin.

Druga legenda, međutim, poručuje da je grad dobio ime po tutnjavi vojske Husein-kapetana Gradaščevića u XIX stoljeću (1831. godine), na njenom putu prema Kosovu.

Pod nazivom Tutin, u svom delu ˝Putovanje po slovenskim zemljama Turske u Evropi˝ 1868. godine, pominju ga engleske spisateljice Georgina Mjur Makenzi i Adelina Paulina Irbi.

Džamija u selu Smoluća

Crkvine: Smolućka pećina jedan je od najznačajnijih arheoloških i paleontoloških lokaliteta na području Sandžaka. Nalazi se nedaleko od naselja Kadiluk (Crkvine), na području opštine Tutin.

Smeštena je iznad istoimene Smolućke reke, pritoke Raške, 16 km jugozapadno od Novog Pazara.

Smolućka pećina

Sondažnim istražnim radovima, sprovedenim krajem XX stoljeća, u unutrašnjosti pećine evidentirano je deset geoloških slojeva, od kojih gornji slojevi sadrže materijal iz enelolita i starijeg gvozdenog doba, dok je peti evidentirani sloj vremenski datiran u period od prije 38. 000 godina.

Putokaz za Smolućku pećinu

U donjem pleinstocenskim slojevima pećine istraživanjem je otkriveno oko 200 kremenih artefakata, kao i 44 kamena i jedan koštani artefakt, te rečni oblutci na kojima su vidljivi tragovi upotrebe, što ukazuje na činjenicu da je pećina bila naseljena još u vreme srednjeg  paleolita.

-Nalazi nađeni u pećini potvrđuju ljudsko prisustvo u njoj tokom eneoilita, nešto prije 2000. godine prije nove ere – zaključuje profesor Redžep Škrijelj.

Smoluća je na osunčanoj strani Smolućke Reke, leve obale Sebečevke. Kuće su na jugoistočnim padinama Ćorlasa (1187 m), grupisane po srodnim rodovima.

Selo ima slabu vodu: ona se često uzima sa reka. Smolućka Reka postaje od dva krasna vrela, jedno je pod Kršom, a drugo u brdu Koču. Na reci su pojila za stoku, perila za rublje i 2o privatnih i raspoređenih vodenica, tipa potočara.

Tako je to nekada bilo u Smolući.

Bošnjaci su odvajkada na ovim prostorima

Gluhavica je jedno od najstarijih područja u opštini Tutin. Interesantna je po istoimenom arheološkom lokalitetu, na kojem je svojevremeno bilo poznato rudarsko naselje Gluhavica.

Prema historijskim podacima, Gluhavica, ili Demirdži Pazar, je mesto u kojem je, nakon zauzimanja Jeleča od strane osmanske vojske, bio smešten Gluhavički kadija, koji je bio zadužen za sprovođenje zakonodavne vlasti Osmanskog carstva na širem području Sandžaka, Kosova, severa Crne Gore i šire.

Sve lepote Gluhavice

Gluhavica je naselje u Sandžaku u opštini Tutin. Prema popisu iz 2022.bilo je 194 stanovnika. Selo i mesto su veoma poznati u srednjem veku.

Ovde se nalazio prvi srednjovekovni rudnik gvožđa. Rudnik Gluhavica je čuvao srednjovekovni grad Jeleč.

Na području Gluhavice ima 49 domaćinstava, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 5,41.

Ovaj kraj je u potpunosti naseljen Bošnjacima (prema popisu iz 2002. godine).

Prof. dr Redžep Škrijelj

Crkvine (Kadiluk) je naselje u Sandžaku opštini Tutin. Prema evidenciji iz 2002. bilo je 136 stanovnika (prema registru iz 1991. bilo je 176 meštana).

Na lokalitetu živi 92 punoletna žitelja, a prosečna starost stanovništva iznosi 31,6 godina (32,0 kod muškaraca i 31,2 kod žena). U varoši ima 30 domaćinstava, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 4,53.

Ova oblast je velikim delom naseljena Bošnjacima (prema spisku iz 2002. godine), a u poslednja tri popisa, primećen je pad u broju stanovnika.

Binasa Malićević