Sandžak, Novi Pazar: Sandžak je posebna geografsko-istorijska oblast u pograničnom području Srbije, Crne Gore, Bosne i Hercegovine i Kosova. Prostire se na površini od 8.409 km2 i obuhvata jugozapadni deo Republike Srbije i severoistočni deo Republike Crne Gore.

Tokom svog dugog postojanja Sandžak se razvio u posebnu geopolitičku, kulturno-historijsku, etničko-konfensionalnu i administrativno-teritorijalnu oblast, sa upravnim i kulturnim sedištem u Novom Pazaru.

Danas, ovo područje administrativno se nalazi u okviru dve posebne države – Republike Srbije (u čijem sastavu je grad Novi Pazar i opština Tutin, Sjenica, Nova Varoš, Prijepolje i Priboj) i Republike Crne Gpore (u okviru koje se nalaze Bijelo Polje, Pljevlja, Rožaje, Berane, Plav i Gusinje).

Prema poslednjim statističkim podacima, na tom prostoru danas živi ukupno 393.223 stanovnika, od čega u odeljku koji pripada Republici Srbiji 235.567, a u pravcu koji se nalazi u sastavu Crne Gore 157.656 stanovnika.

Moj Sandžaku, ponosan mi budi

Deo Sandžaka koji pripada Republici Srbiji obuhvata površinu od 4.504 km2, dok deo koji se nalazi u okviru Crne Gore ima površinu od 3.905 km2.

Sam naziv Sandžak potiče iz turske reči “sancak”, što znači zastava, odnosno bajrak. U vreme osmanske uprave, Sandžak je označavao vojnu i administrativnu oblast, u početku prvog stepena, a od 1361. godine, kada se pojavljuju beglerbegluci (pašaluci, ejaleti), drugog stepena po važnosti.

Na čelu Sandžaka je postavljen namjesnik, sandžakbeg, koji je imao u svojim rukama vojnu i civilnu vlast i koji je pri imenovanju primao od sultana, kao simbol vlasti, ˝sandžak˝ (zastavu), pod kojom je u svojoj oblasti okupljao određeni broj vojnika.

Odvajkada je Sandžak imao begove – gospodu…

Priča o časti, moći i kraju jedne epohe

Poznatan kuća Čavića u Novom Pazaru jedna je od najreprezentativnijih bošnjačkih begovskih kuća novijeg tipa na području Sandžaka. Nalazi se u samom centru Novog Pazara, u neposrednoj blizini zgrade novopazarskog muzeja.

Kuća je građena u periodu od 1909. do 1911. godine a izgradili su je Šahsuvar-beg i Šemsi-beg Čavić. Njih dvojica su ostali upamćeni po prvoj modernoj kući koju su napravili 1911. godine u centru Novog Pazara. – Bila je to prva kuća u gradu koja je bila sazidana od cigle i pokrivena crepom.

Ostala je priča da su braća Čavić identičnu kuću videli u poznatom lučkom gradu Solunu (na turskom Seljanik) koji je do 1912. godine bio u sastavu Osmanlijskog carstva.

Dvorac koji nikad nije postao dom – ali je ostao Čavićev

Njenom izgradnjom označen je zaokret u izgradnji kuća u Novom Pazaru, s obzirom da se sa njom u građevinarstvo na ovim području počela koristiti cigla i crijep (umesto ćerpiča i ćeramide).

Bili su oduševljeni njenim izgledom, pa su rešili da istu naprave u Novom Pazaru. Nisu žalili novac da ostvare svoju želju. Iz Soluna su doveli arhitektu koji im je uradio plan solunske bliznakinje.

Sagrađeno s namerom, opstalo s pričom

Iz ovog grada doneli su tepihe i mnoge komade nameštaja, a u Sjenici su naručili poznate ćilime da zastru prostrane sobe nove kuće.

Ova kuća je izgrađena po planu, na mestu gde im je ranije bila stara porodična kuća, na početku Ejup-begovog sokaka (današnja Ulica 8. marta).

Između stvarnosti i legende

Kuća je prvobitno služila za potrebe stanovanja porodice Čavić, a posle Drugog svetskog rata, korišćena je kao školska zgrada, a zatim kao upravna zgrada bivšeg trgovinskog preduzeća ˝Sloboda˝ (kasnije ˝Uniprom˝).

– Ona je bila unikatna stvar po mnogo razloga… Imali su luksuz da započnu izgradnju i da plaćaju sve u zlatu. Znači kuća je pravljena isključivo sa zlatnom podlogom.

Sagrađena 1911. za život koji se nije desio

U stilskom pogledu, arhitektura Čavića kuće je mešavina neorenesansnih i neobaroknih oblika. Izgrađena je kao samostalna blok-zgrada sa visokim prizemljem i dva sprata, sa različito obrađenim fasadama.

Kuća je nekoliko puta prepravljana tako da je njena unutrašnjost izgubila pravi oblik, ali je spoljašnost zgrade ostala praktično ista.

– Koliko se sećam i čuo sam da je 2005. gradska vlast predala zgradu naslednicima, jer tu ima izuzetno mnogo potomaka. Ja mislim da ovakve zgrade nema nigde, sumnjam da je u Beogradu imalo takvog  dragulja… teško se moglo videti – kazuje Pazarac Asim Nikšić.

Begovska vremena: Podignuta za života koji nikada nije došao

Porodica Čavić jedna je od najčuvenijih gradskih porodica u Novom Pazaru. Svoje poreklo vodi od Čavića iz Sjenice.

U istoriji Sandžaka, koliko je našoj javnosti poznato, među prvim Čavićima pominje se Mustaj-beg Čavić koji je bio komandant sjeničke tvrđave krajem 18. i početkom 19. veka.

Više od jednog veka stoji – čeka, ćuti, i svjedoči

Sjenički Čavići bili su veoma bogati i imali su svoje posede od Sjenice preko Štavlja, Brnjice sve do Ivanjice.

-E sad da se vratimo na jedan podatak koji je dosta interesantan, gde se dosta pričalo o zgradi, iz razloga što je u ovom predelu živelo dosta agar, čuveno stanovništvo, naročito niz Ćukovac, odnosno Ulica 8. marta, jer ona sada nema ulaz… bioskop je pokrio tu ulicu, a tu je bila Ejup-begova džamija…

Kuća Čavića – zidovi pamte, iako glasovi nikad nisu odzvanjali

Mustaj-beg je imao jednog sina Ešrefa koji je iz Sjenice prešao da živi u Novi Pazar. A Ešref je imao dvojicu sinova: Amir-bega i Osman-bega.

Kad su begovi šaptali

Amir-beg je umro mlad, ali je, u braku sa Turkinjom Pembe-hanumom, iza sebe ostavio jednog sina – Mustaj-bega koji je u braku sa Emom Ćilerdžić dobio sina Amir-bega.

Amir-beg (1904-1978) se ženio dva puta.

U braku sa Hatidžom Dazdarević imao je 4 sina: Nusreta, Ismeta, Mustafu i Omera i dvije ćerke: Azizu i Nazimu.

U braku sa drugom suprugom Azizom-Zikom, imao je ćerku Semihu.

Iz Soluna doveli arhitektu

Osman-beg Čavić je imao dva sina: Šahsuvar-bega (1878-1935) i mlađega Šemsi-bega (1892-1973). Šahsuvar-beg je bio biran u Glavni odbor Novopazarske opštine u vremenu od završetka balkanskih ratova 1913, pa sve do 1920. godine, kada na političku scenu stupa njegov mlađi brat Šemsi-beg.

Dvori zarasli: Ognjište bez stanara

Život u sandžačkim varošima u prošlosti odvijao se, kako u samoj čaršiji (najužem gradskom jezgru, u kome su bile smeštene najvažnije upravne, verske i druge institucije, kao i najveći broj trgovačkih i zanatskih objekata), tako i izvan čaršijskog jezgra (u mahalama i po sokacima).

Arhitektura naselja iz tog perioda, izgled kuća, avlija (dvorišta), ograda, kapija i drugih sličnih objekata, odražavao je duh vremena u kome su oni građani, način i stil života, religijska ubeđenja i verovanja, socijalni status pojedinaca i grupa, i druge važne odrednice od značaja za celokupno kulturno nasleđe i identitet bošnjačkog naroda uopšte.

-Zbog neke možda zavisti, zbog toga što su to ljudi bili odvojeni od ostalog staleža, bilo je tu i prigovora na izgradnju te zgrade, pa se po čaršiji šuškalo: da gledaju žene sa tih balkona.

To je bilo elitno područje Pazara – zaključio je naš Asim Nikšić.

Život naroda u sjeni bogatstva i moći

I danas u selu Brnjici, nedaleko od Sjenice postoji kamena kula Čavića koja odoleva zubu vremena.

Ovo selo je 20-ih godina prošlog veka bilo muslimansko, da bi u Kraljevini Jugoslaviji, u vreme terora zloglasnog Koste Pećanca bilo prognano i raseljeno!

Danas tamo nema Muslimana i jedini dokaz da su tamo živeli je mezarje o kome niko ne brine.

Osnivač Novog Pazara, čuveni vojskovođa i utemeljitelj Sarajeva, Šapca i Skoplja, Isa-beg Ishaković podigao je grad, u peiriodu između 1459. i 1461. godine, u neposrednoj blizini srednjovekovnog utvrđenja Trgovište. Grad je dobio naziv Yeni Bazar, odnosno Novi Pazar.

O Novom Pazaru su pisali brojni putopisci, a čuveni Evlija Čelebi je u XVII stoljeću zabeležio da je bio jedan od najvećih gradova na Balkanu (prema popisu iz 1528. godine, Novi Pazar je imao 221 kuću, što je za dve kuće više nego što je imalo Sarajevo – 119).

Zasad, Novi Pazar je moderan multietnički evropski grad u kome se susreću orijentalna i zapadna arhitektura, islam i hrišćanstvo, politički, ekonomski, univerzitetski, kulturni, turistički i svaki drugi centar Sandžaka.

O kući Čavića pisali su mnogi sandžački istoričari, istraživači…

Binasa Malićević