Sandžak, Novi Pazar… Da se ne zaboravi: Novopazarci, Albanci i Pešterci sačuvali su Pazar od pokolja! Aćif efendija: Lider Sandžaka u burnim vremenima

Sandžak, Novi Pazar: Sandžak (u historiji poznat i pod nazivom Novopazarski sandžak) je posebna geografsko-historijska oblast u pograničnom području Srbije, Crne Gore, Bosne i Hercegovine i Kosova.

Prostire se na površini od 8.409 km2 i obuhvata jugozapadni deo Republike Srbije i severoistočni odeljak Republike Crne Gore.

Element Sandžaka koji pripada Republici Srbiji sadrži površinu od 4.504 km2, dok deo koji se nalazi u okviru Crne Gore ima površinu od 3.905 km2.

Aćif Hadžiahmetović, u narodu poznat kao Aćif-efendija, jedan je od najpoznatijih sandžačkih političara između dva svetska rata.

Tamo gde je pao, narod ga i danas uzdiže

Rođen je u Novom Pazaru, 1887. godine. Osnovnu školu i ruždiju završio je u Novom Pazaru, a u periodu od 1913. do 1920. godine školuje se u Istanbulu i na turskoj Vojnoj akademiji u Bitolju, poznatoj po tome što je na njoj studirao i turski presednik Kemal Ataturk.

Nakon završetka studija stiče zvanje kapetana i, 1920. godine, vraća se u Novi Pazar.

Zaboravljeni branilac Sandžaka

U to vreme, nakon osnivanja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (SHS), i na prostoru Sandžaka dolazi do političkog organizovanja Bošnjaka, osnivanjem ogranka jedne od tada vodećih bošnjačkih stranaka na prostorima bivše Jugoslavije, Džemijet.

U uže rukovodstvo te stranke u Novom Pazaru izabrani su vodeći novopazarski trgovci i posednici Ćamil-beg Ejubegović, Mehmedalija Osmanbegović, Šahsuvar-beg Čavić, Alaga Kiljerdžić, Ejub Ljajić i Ahmet Daca, a za generalnog sekretara Aćif Hadžiahmetović.

Zbog neslaganja i odbijanja saradnje sa tadašnjim režimom, Džemijet je u međuvremenu, 1924. godine, zabranjen.

Leti, pesmo, sred Novog Pazara

Kao jedan od vodećih ličnosti novopazrskog kraja, Aćif Hadžiahmetović će u periodu od početka Drugog svetskog rata biti na raznim položajima: poslanik u Skupštini Kraljevine SHS i Jugoslavije, sreski načelnik, član Vakufske direkcije i Vakufsko–mearifskog sabora u Skoplju.

Glas naroda koji je utihnuo

U prvim ratnim godinama područje Sandžaka ponovo će se naći u sferi interesovanja različitih političkih grupacija i pod uticajem raznih ideoloških koncepcija.

Srce Sandžaka u vihoru rata

Novi Pazar, kao centar regije, već na početku tog rata, u nekoliko navrata će biti na meti četničkih napada, što će dovesti do samoorganizovanja lokalnih prvaka i formiranja Odbora za odbranu grada, na čijem čelu će se naći Aćif Hadžiahmetović.

Aćif Hadžiahmetović (1887 – 1945)

U odlučujućim borbama sa četničkim jedinicama, koje su, u periodu od 4. oktobra do 7. decembra 1941. godine, izvršile tri napada na Novi Pazar, Hadžiahmetovićeve snage izvojevale su pobedu i odbile neprijatelja prema Raški.

Jedan narod, jedan vođa, jedna rana

U tim borbama pomoć Novopazarcima pružili su Albanci pod komandom Šabana Poluže, kao i jedinice sa Peštera, iz Biševa i tutinskog kraja, pod komandom „junaka na bijelom konju“ Džemaila Koničanina.

U svakom sandžačkom gradu živeli su velikani koji su ih činili posebnim – ne zbog velikih reči, već zbog čestitih dela kojima su svakodnevno pokazivali koliko vole Sandžak.

To su bili hrabri, dobri domaćini koji nisu okretali glavu od problema, već su ostajali tu, spremni da pomognu, da zaštite bošnjački narod i da grade nešto bolje.

Njegovo veličanstvo: Tutin

Organizovanim sistemom samozaštite, Novi Pazar je iz Drugog svetskog rata izašao bez većih ljudskih stradanja i materijalnih razaranja i šteta. U tom periodu na Aćifa Hadžiahmetovića, kao vođu otpora, u tri navrata je pokušan atentat, ali je on sva tri puta ostao živ.

Simbol otpora i nepravde u srcu Sandžaka

Uspostavljanjem kontrole nad Novim Pazarom od strane partizanskih jedinica, 28. novembra 1944. godine, započeo je progon nad najuglednijim predstavnicima Bošnjaka iz Novog Pazara i drugih sandžačkih gradova. Na meti novih komunističkih vlasti našao se i Aćif Hadžiahmetović.

Zajedno sa ratnim predsednikom Novog Pazara, Ahmetom Dacom, i drugim istaknutim pojedincima, Aćif Hadžiahmetović je streljan, u javnoj egzekuciji, na Hadžetu, 21. janura 1945. godine.

Historijska istraživanja i analiza dešavanja iz ovog perioda, međutim, u značajnoj meri, zaobišla su ove događaje, a podaci do kojih su došli neki istraživači govore da je na Hadžetu u to vreme ubijeno više od 1.500 Bošnjaka.

Umro je, ali ga nisu ubili

Veći odeljak današnje teritorije Sandžaka već od 1373. godine nalazio se u sastavu bosanske države, koja, 1463. godine, spada pod vlast Osmanskog carstva. Područje Novopazarskog sandžaka, u periodu od 1455. do 1465. godine, ušlo je u sastav Osmanskog carstva kao stub Bosanskog sandžaka, a od XVI stoljeća kao oblast Bosanskog pašaluka.

Sećanje na Aćifa efendiju kao svetionik ponosa i žrtve

Kada su dolazila teška vremena, nisu bežali – ostajali su i borili se, jer su znali da šeher nije samo kraljevstvo, već sloga Sandžaklija koja se poštuje i čuva.

Šaban Poluža rođen je 1871. godine u selu Godanc u Dreničkom kraju. Potiče iz siromašne familije, a još kao dijete bio je svjedok teškog života albanskog seljaka, prvo pod turskom, a kasnije pod srpskom, bugarskom i austro-ugarskom vlašću (u Prvom svjetskom ratu) i ponovo pod srpskom – nakon formiranja Kraljevine Jugoslavije 1918. godine.

– Šaban Poluža je sa svojom brigadom došao u Novi Pazar da brani Bošnjake od napada četnika koji su u to vrijeme činili velike zulume, pljačke, ubistva i paljevine imovine Bošnjaka – kaže istoričar Esad Rahić.

Uloga Aćifa Bljute u političkom i verskom životu Novog Pazara između dva svetska rata

Bez njih, mahale bi bile prazne, a život bez časti. Sa njima, grad je disao, rastao i opstao Jeni Pazar. – Tamo je ostao jedno vrijeme sve dok nisu četničke snage protjerali dovoljno daleko, da bi se sa svojim borcima vratio u Drenicu – naglasio je. 

JUNAK ODBRANE NOVOG PAZARA: Šaban Poluža (1871-1945)

Nije se Novi Pazar promenio. Mi smo se promenili. Izgubili smo sve ljudske vrednosti u ovom teškom vremenu. Zaboravili smo na sandžačke junake.

Nastupila je ogromna pauza. Izranja, ukazuje se, na naše oči se otkriva, podignut sa dna predubokog okeana Historije, to čudo, SANDŽAK!

Borba za dostojanstvo Bošnjaka

Sandžački Bošnjaci su autohton balkanski narod ilirsko-slavenskog etničkog porekla i deo su jedinstvenog bošnjačkog nacionalnog korpusa sa Bošnjacima Bosne i Hercegovine.

Čaršija se ponovo zagleda u kartu Hadžiahmetovića, Poluže, Dace, Zvizdića, Praševića, Koničanina, braće Drešević, Kadrovića, Mukovića, Bošnjovića…

Moj Sandžaku, neka si mi ponosan

Vodili su beskrajne razgovore, istražujući i objašnjavajući, što ih je sve više činilo herojima.

Naziv Bošnjak izveden je iz imena Bosna, slaveniziranog oblika ilirskog naziva u antičkim dokumentima poznatom kao: Bathinus i Basan (u oba slučaja naziv se odnosi na reku Bosnu, Bathinus flumen)!

Heroji Sandžaka

Pričali su o prošlosti, sadašnjosti i budućnosti. Posebno o budućnosti.

Mula Jakup Kadrović zaslužuje sve počasti, kako on tako njegovo 15 koljeno.

Kako je naučno potvrđeno, prvi stanovnici Balkana bili su Iliri.

To je prastari narod indoevropskog porekla čije je prisustvo na našim prostorima potvrđeno još u drugom milenijumu pre nove ere. Vodeća ilirska plemena na području današnje Bosne i Sandžaka bili su Japadi, Dalmati, Dezitijati, Dicioni, Mezeji, Daorsi i dr.

Slovenska plemena na područje Balkana doselila su se tokom VII stoljeća nove ere, odnosno pre 1.400. godina. Izvorno ime Bošnjanin (latinski: Bosnensis) prvobitno je označavalo pripadnika srednjovekovne bosanske države

Sandžak kroz historiju

Sam naziv Sandžak potiče od turske reči ˝sancak˝, što znači zastava, odnosno bajrak. U vreme osmanske uprave, Sandžak je označavo vojnu i administrativnu oblast, u početku prvog stepena, a od 1361. godine, kada se pojavljuju beglerbegluci (pašaluci, ejaleti), drugog stepena po važnosti.

Nisu želeli da odu, jer su verovali da je tu njihovo ognjište. Nesledili su očevu lepotu, ali bili su hrabriji, uporniji, srčaniji…

Sandžaklija kao dragulj rodnog kraja

Na čelu Sandžaka postavljen namjesnik, sandžakbeg, koji je imao u svoim rukama vojnu i civilnu vlast i koji je pri imenovanju dobijao od sultana, kao simbol vlasti ˝sandžak˝ (zastavu), pod kojom je u svojoj oblasti okupljao određeni broj vojnika.

Tu su odrasli, radili i stvarali za svoj život. Ćamil se plašio samo za stanovnike. Branio je sandžačku zemlju i narod.

Sandžaklije uvek korak ispred vremena

Hasan Zvizdić bio je tokom Drugog svetskog rata komandant odreda Muslimanske milicije iz Sjenice, te glavni trgovac stoke u regionu koji je zavisio od stočarstva – zbog čega je njegov uticaj u Sandžaku bio snažan.

Rođen je u Sjenici, 1892. godine, kao najstariji sin Muhameda.

Kao i mnogi drugi koji su, nakon austro-ugarske okupacije Bosne i Hercegovine, 1878. godine, bili primorani da napuste svoje domove, i bratstvo Zvizdića kreće u muhadžirluk u potrazi za novim zavičajem nastanjuje se u Sandžaku.

U Sjenici Zvizdići za kratko vreme postaju jedni od uglednih i bogatijih trgovaca u kraju, a posle masakra u kojem su, u toku Prvog svetskog rata, 1915. godine, stradali Hasanova majka, sestra i amidža, te teško ranjeni otac i druga sestra, Hasanova porodica se premešta u pomenute krajeve.

Novi Pazar – moj zavičaj i najmiliji grad

Ahmet ef. Daca spada u red najvećih sinova Sandžaka, jer je u toku Drugog svetskog rata bio među prvim u odbrani Novog Pazara od četnika Draže Mihailovića.

Čuvari časti i vjere u teškim godinama

Novi Pazar je politički, ekonomski, kulturni i svaki drugi centar Sandžaka. Nalazi se na 290 km južno od Beograda, na deonici starog puta koji preko Ibarske magistrale vodi prema Podgorici i Jadranskom moru.

Smešten je u dolini reka Jošanice, Raške, Deževske i Ljudske, na nadmorskoj visini od 496 m.

Okružen je visokim planinama Golijom i Rogoznom i Pešterskom visoravni.

Svedoče sandžački istoričari, profesori, pisci, akademici…

Binasa Malićević