Sandžak, Novi Pazar: Sandžak (u historiji poznat i pod nazivom Novopazarski sandžak) je posebna geografsko-historijska oblast u pograničnom području Srbije, Crne Gore, Bosne i Hercegovine i Kosova.

Prostire se na površini od 8.409 km2 i obuhvata jugozapadni deo Republike Srbije i sjeveroistočni segment Republike Crne Gore.

Odsek Sandžaka koji pripada Republici Srbiji sadrži površinu od 4.504 km2, dok procenti koji se nalaze u okviru Crne Gore imaju površinu od 3.905 km2.

Sam naziv Sandžak potiče od rurske reči ˝sacak˝, što znači zastava, odnosno bajrak.

Maternji govorni jezik sandžačkih Bošnjaka je bosanski jezik. Bosanski jezik je jezik Bošnjaka i svih onih koji ga pod tim imenom osećaju svojim.

Bosanski rečnik objavljen daleke 1631

Njime govori oko 2, 8 miliona ljudi: u Bosni i Hercegovini (oko 2 miliona), Srbiji i Crnoj Gori  (230.000), Hrvatskoj i Sloveniji (40.000), Kosovu i Makedoniji (100. ooo), Zapadnoj Evropi i Severnoj Americi (oko 400.ooo), kao i veliki broj bošnjačkih iseljenika u Turskoj.

Bosanski jezik: Jezik identiteta i tradicije

Važno je napomenuti da su se svi iseljenici iz Bosne, bez obzira kojoj konfesiji pripadali, doseljavali u druge krajeve pod nazivom “Bošnjaci” i to ime su u novoj sredini dugo zadržavali!

Razvoj i osobenosti bosanskog jezika

Kotinuitet bosanskog jezika može se pratiti od srednjeg veka do današnjih dana, a njegovo postojanje i upotreba bezbroj su puta potvrđeni u upravno–pravnim spisama, narodnim govorima, bošnjačkoj usmenoj i pisanoj književnosti, te u različitoj literaturi na slavenskim i ostalim jezicima.

Uloga bosanskog jezika u društvu i obrazovanju

U srednjem veku taj jezik najčešće je nazivan lirskim, a nešto kasnije bosanskim jezikom. Jezik i kultura sandžačkih Bošnjaka tokom drugog historijskog perioda bili su pod direktnim uticajem osmanske kulture i jezika, zbog čega je jedna od osnovnih odrednica bosanskog jezika upravo veliki broj riječi orijentalno-turskog porijekla.

Historija Bosne i Hercegovine kroz vjekove

Jedan od najstarijih spomena bosanskog jezika nalazi se u notarskim knjigama grada Kotora: 3. jula 1436. godine, mletački knez u Kotoru kupio je petnaestogodišnju devojku „bosanskog roda i heretičke vere, zvanu bosanskim jezikom Djevenu“.

Kulturana riznica Balkana

U opštu i službenu upotrebu bosanski jezik ulazi za vreme osmanske uprave, krajem XV stoljeća. Bosančica kao pismo sačuvana je u mnogim pisanim dokumentima a njom su ispisivani i epitafi na srednjevjekovnim bosanskim nadgrobnim spomenicima (stećcima).

Kao staro bosansko pismo, koristili su je pripadnici bosanskog plemstva, pa je s toga nazvana i begovicom.

Na prostorima Sandžaka zadržala se sve do kraja tridesetih godina XX stoljeća, kada je korišćena za komuniciranje između pripadnika ondašnjeg sandžačkog pokreta otpora i njihovih jataka.

Bosanski jezik: Most između Istoka i Zapada

Od tada, pa sve do kraja XIX i prvih godina XX stoljeća, službeni jezik za ovaj dio sveta, koji je, pored Bosne, uključivao i celu Srbiju, a kroz veći deo istog perioda i Sloveniju, Vojvodinu, današnju Mađarsku sa Budimom i Peštom, pored osmanskog, je bio i bosanski jezik (bošnjakadža). Tokom većeg dela svoje istorije Budimpešta je bila priča o dva grada.

U Budimu se nalazilo dvorsko sedište, dok je u Pešti bio smešten administrativni i finansijski centar. Ime Budimpešta nastalo je spajanjem Budima i Pešte, koji su se ujedinili 1873. godine.

Bosanski jezik: Glas naroda Bosne i Hercegovine

Pod tim nazivom bošnjački jezik se koristi i nakon austro–ugarske okupacije 1878. godine, sve do 4. oktobra 1907. godine, kada se, internom naredbom Zemaljske vlade Bosne i Hrcegovine, zabranjuje njegovo službeno korišćenje, i kao „zemaljski jezik“ uvodi srpsko–hrvatski, odnosno hrvatsko–srpski jezik.

-U pisanom izražavanju od perioda austro–ugarske okupacije Bosne i Hercegovine, Bošnjaci koriste latinično pismo – kažu istraživači, profesori, istoričari…

Prvi srpski rečnik prestavljen je tek 1818

Jezičko nasleđe sandžačkih Bošnjaka karakteriše raširena upotreba turcizama i dosledna primena suglasnika „H“.

Najstariji bosanski tekst pisan arpskim pismom je ˝Početnica˝ iz doba Mehmada el-Fatiha (1451 – 1481), a kao prvi tekst alhamijado književnosti pominje se pobožna pjesma Ajvaz Dede iz Prusca, iz 1480. godine. Ona govori o upadu Mađara u Bosnu 1480. godine.

Tragovi prošlosti: Bosna u srednjem vijeku

Prvi rječnik bosanskog jezika ˝Magbul-i ‘arif (Potur-Šahidi) napisao je, 1631. godine, poznati alhamijado pjesnik iz XVII stoljeća Muhammed Hevaija Uskufi.

Ovaj bosansko-turski rječnik je prvi južnoslavenski štokavski rječnik uopšte, pisan 197 godina prije prvog ˝Rječnika˝ Vuka Stefanovića Karadžića.

Rječnik je pisan na arebici a jedan njegov sačuvani primjerak nalazi se u Univerzitetskoj biblioteci u Uppsali, u Švedskoj.

Historiijski razvoj bosanskog jezika

Značajnu ulogu u sveoukupnoj bošnjačkoj kulturi imalo je bosansko srednjevjekovno pismo bosančica (bosanska brzopisna ćirilica) i arebica, tj. arapsko pismo prilagođeno glasovnim potrebama bosanskog jezika.

Bosanski jezik kroz historiju i savremeno doba

Povelja bosanskog bana Kulina od 29. avgusta 1189. godine pisana je na starobosanskom narodnom jeziku i bosanskim pismom bosančicom.

Drugi rječnik bosanskog jezika nastao je 1748., treći 1762., četvrti 1798., peti 1828. (iste godine kada se pojavio i ˝Rječnik˝ Vuka Stefanovića Karadžića) a šesti 1868. godine, osmi je 1884. sastavio Đorđe Popović, a deveti 1912. Ahmed Kulender.

Od banovine do kraljevine – temelji vlasti i uprave u srednjem vijeku

Povelja kulina Bana je ne samo najstarija do sada pronađeni očuvani bosanski državni dokument , nego i najstariji državni dokument kod svih jugoslovenskih naroda i država – poručuje sandžački istoričar Esad Rahić.

Tradicija, običaji i različitosti koje oblikuju bosanskohercegovački identitet

U vreme osmanske uprave svi službeni akti na prostorima na kojima dans žive Bošnjaci pisani su na turskom jeziki i arebicom, ali su imali i svoje kopije pisane bosanskim jezikom i bosančicom (kao posebnim pismom bosanskog jezika).

Bosanski jezik kao maternji jezik Bošnjaka i latinično pismo neosporno su prihvaćeni od strane najviših nacionalnih, naučnih, jezičkih i drugih institucija Bošnjaka, kao i svih političkih faktora koji se predstavljaju kao zastupnici nacionalnih interesa Bošnjaka.

Binasa Malićević